ENKELE TERMEN

 

 

Wat is een ommeloper?

Een ommeloper - ook wel overloper genoemd - is het boek waarin landerijen (vaak ook getekend; soms werden hierbij ook bewoners aagegeven) en hun eigenaars werden ingeschreven. Het boek werd gebruikt voor de verponding (schot, bede). De verponding was oorspronkelijk een grondbelasting, maar werd vanaf 1620 ook geheven op (pak)huizen en bedrijfsgebouwen; na 1632 werd deze eveneens geheven over de huur van huizen en landerijen. De naam is vermoedelijk afkomstig van de wijze waarop de landmeters over (om) het land moesten lopen om zo het grondgebied op te meten. Later werden dit ook wel veldboeken of landboeken genoemd. Men zou dit als voorlopers van het kadaster kunnen beschouwen. Deze boeken komen voor in de kustgebieden van Zuid-West Nederland en van België.

Het woord ommeloper kan in een andere context andere betekenissen hebben! Zo was dit ook de benaming van een zwerver.

 

Wat is de gequalificeerde ? [top]

De term gequalificeerde heeft eigenlijk een algemene betekenis, namelijk een bevoegd, gerechtigd persoon. Oftwel een door de overheid met een bepaalde rang beklede persoon. De genealoog komt deze term vaak tegen bij onderzoek in de DTB-registers (Nederland), omdat registers van de gequalificeerde hierin opgenomen zijn:

Volgens artikel 24 van de "Ordonnantie eener Belasting op het Regt van Successie" van 4 oktober 1805, vastgesteld door het Wetgevend Lichaam van de Bataafse Republiek, moest het plaatselijk bestuur een "register van aangegeven lijken" aanleggen. Deze taak werd bijna overal opgedragen aan de secretaris onder de naam van "Gequalificeerde". Deze moest tevens volgens artikel 25 uit dit register en uit een door de doodgraver ingeleverde lijst van begravenen een register van overledenen samenstellen.
De ordonnantie trad op 1 januari 1806 in werking en verviel door de inlijving van Nederland bij Frankrijk en het van kracht worden van de Franse wetgeving in 1811. Deze registers kunnen gegevens over de gezinssamenstelling, de leeftijd en de mate van welvaart van de overledenen opleveren.

 

Wat is een commersetter of bedesetter ? [top]

Een commersetter of bedesetter was iemand die bepaalde hoeveel belasting individuele personen of huishoudens moesten betalen, afhankelijk van hun gegoedheid en de aan de gemeenschap opgelegde lasten. Het was dus iemand die goed op de hoogte moest zijn van de materiele omstandigheden van zijn medebewoners. Grotere plaatsen hadden er meestal één of twee per hertgang, dus per buurt.

 

Wat is pontgeld ? [top]

In oude rekeningen van de heerlijkheid Horst anno 1536 heeft men het over pontgeld: "Ontfank van pontgelde / Van dat Ian Vande Goort ..... belooft heeft tegen morgen de prime van plexken lant gelegen op ten grooten leempoel / Regenoten ... / ___viii t". Wat is precies 'pontgeld'?

Pondgeld is percentsgewijs geheven recht of belasting. De verponding was een belasting die reeds in de 16e eeuw werd geheven over de huurwaarde van onroerend goed en ook over sommige inkomsten als tienden. In dit geval gaat het kennelijk om een last bij de overdracht of onderpandstelling van land. Vergelijk daarom met Verdam's Middelnederlands handwoordenboek dat naast zeven andere betekenissen ook geeft: percenten (de 10e penning is 10 %) die de schout ontvangt bij eigendomsoverdracht. Kijk anders in het Middelnederlands woordenboek (het grote), dat heeft de bronnen. Zie bovenstaande vraag: Wat is een ommeloper?

 

Wat staat er in het speciekohier (Friesland)? [top]

Onderstaande beschrijving komt uit: "Gids voor genealogisch en biografisch onderzoek in Friesland" (1988): 
Archief Rekenkamer - speciekohieren
De belasting van de vijf speciën is in Friesland in 1637 ingevoerd. Die vijf speciën bestonden uit :
** hoofdgeld, door elke inwoner boven een bepaalde welstandsgrens verschuldigd. Kinderen tot 12 jaar waren vrijgesteld, terwijl degenen die minder dan 600 caroliguldens bezaten half hoofdgeld moesten betalen
** schoorsteengeld, verschuldigd voor elke in gebruik zijnde schoorsteen. Deze belasting heet elders ook wel haardstedengeld.
** hoorngeld, verschuldigd door bezitters van koeien
** paardengeld en
** het middel op de bezaaide landen.
De laatste twee speciën behoeven geen nadere toelichting. De vijf speciën werden oorspronkelijk verpacht, d.w.z. dat de inning werd uitbesteed aan de hoogstbiedende, totdat het zgn. pachtersoproer in 1748 de Staten tot andere maatregelen dwong. De belasting werd wel gehandhaafd, maar werd voortaan bij collecte, dat is door daartoe aangestelde ontvangers, ingevorderd. Vanaf dat jaar dateren dan ook de speciekohieren. Helaas bevat het archiefvan de Rekenkamer slechts kohieren van 1796-1805, in welk laatste jaar de onderhavige belasting werd afgeschaft. Zie voor een opsomming Arch. 8, inv.nrs. 1861-2263. In verschillende gemeentelijke archieven kan men echter een complete serie van deze kohieren vinden, lopende van 1748-1805. Recentelijk heeft het Rijksarchief microfiches van alle nog bewaarde speciekohieren ter beschikking gekregen, zodat ook daar volledig gebruik kan worden gemaakt van deze belangrijke bron. De speciekohieren werden jaarlijk vernieuws. Voor de genealoog zijn ze zeer interessant, niet alleen om inzicht te krijgen in welstand en middelen van bestaan van de voorouders, maar vooral omdat de kohieren vanaf 1751 melden, waarheen of waarvandaan de inwoners verhuisden. De verzamelde aantekeningen omtrent verhuizingen in de periode 1796-1805 zijn bijeengebracht in Arch. 8.19 en 8.20. In verband met het hoofdgeld (in 1797 afgeschaft) treft men ook regelmatig kanttekeningen aan als: "de vrouw overleden", of "een dochter getrouwd" (soms staat er bij, met wie), enz. In tegenstelling tot de meeste andere kohieren bevatten de speciekohieren gegevens betreffende het overgrote deel van de inwoners.

Richard Keijzer maakte een Word-document [klik hier voor de download] om de speciekohieren van Friesland over te schrijven. De hier gegeven volgorde van de kolommen geldt voor Wymbritseradeel en toevallig ook voor Wonseradeel. Een HH is een half hoofd, zijnde een belastingplichtige met een vermogen van minder dan 600 Caroligulden. Een rier is een jong rund, samen met de Koy (koe) de post hoornvee. Hij gebruikt het formulier om ofwel een aantal jaren voor dezelfde persoon op te tekenen, of om een heel dorp in een jaar op te nemen.