VOLKSTELLINGEN -- Achtergrondinfo-bevolkingsregistratie

 

Het daadwerkelijk registreren van alle inwoners op een zeker moment in een groot gebied, is pas gestart aan het einde van de 18de eeuw.
Van vóór die tijd bestaan sporadisch alleen regionale of plaatselijke tellingen, die vrijwel zonder uitzondering voor fiscale doeleinden werden gehouden. In Friesland werden bevoorbeeld tellingen gehouden in de jaren 1689, 1714, 1744 en 1748/49. In Holland in 1747 (mannelijke inwoners i.v.m. militaire doeleinden) en de stad Leiden had een echte telling van het volk in de jaren 1574 en 1581. Om enig zicht te krijgen op de samenstelling van de bevolking ten tijde van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden kan dus gebruik worden gemaakt van belastingregisters, al moet men goed in de gaten houden om welke redenen en wie precies werden geregistreerd.
Ten tijde van de Republiek kende men dus geen volkstelllingen in de ware zin van het woord. Tijdens de Bataafse Republiek was er een volkstelling in 1795/96; ook in de daarop volgende jaren zijn nog enkele tellingen geweest, maar deze registreerden minder details.

In Nederland zijn in de volgende jaren volkstellingen gehouden: 1830, 1840, 1849, 1859, 1869, 1879, 1889, 1899, 1909, 1919, 1920, 1930, 1947, 1956, 1960 en 1971. De tellingen zijn voor de genealoog alleen van nut als de lijsten van een gemeente bewaard zijn gebleven; deze alleen bevatten immers te identificeren individuen. De telling van 1947 is uitgewerkt in een serie boekwerken, waarin op familienaam kan worden bekeken hoe vaak een naam voorkomt in een gemeente: het Nederlands Repertorium van Familienamen, uitgebracht door het P.J. Meertensinstituut. In archieven en grote bibliotheken is de serie in te zien. Het Meertensinstituut heeft inmiddels ook een Nederlandse Familienamen Databank online waarin de verspreiding van de familienamen volgens de volkstelling van 1947 is meegenomen, naast andere informatie die beschikbaar kan zijn. Van de volkstellingen zijn gegevens online te vinden, maar ook hier kunnen geen namen van individuen worden teruggevonden. Wel kan op deze wijze inzicht worden verkregen in veel aspecten van de bevolking van Nederland op dat moment.

In België is uit de "Hollandse" tijd een telling van 1814/15 (in de provinciale archieven). Ook hier begon men in 1829 natuurlijk met de 10-jaarlijkse volkstellingen (zie hiervoor bij Nederland), omdat het huidige België
op dat moment nog een onderdeel was van het Koninkrijk der Nederlanden. In het Koninkrijk België zijn onder meer volkstellingen gehouden in 1961, 1970, 1981 en 1991. De globale gegevens (dus geen persoonsnamen!) van de volks- en woningtelling van 1991 zijn online te bekijken.

Van Luxemburg is bekend dat er in elk geval volkstellingen zijn geweest in de jaren 1843, 1846, 1847, 1849, 1851, 1852, 1855, 1858, 1861, 1864, 1871, 1875, 1880, 1885, 1890 en 1895.